• Do kategorii utworów audiowizualnych należą nie tylko filmy w rozumieniu potocznego odbiorcy, ale i również i inne formy przejawiania twórczości, które są wspólnie kwalifikowane, z uwagi między innymi na sposób ich rejestracji. Zgodnie z poglądami doktryny, utworem audiowizualnym jest nie tylko klasyczny film fabularny, ale i inne utwory sfilmowane, jak przykładowo: spektakl teatru telewizji, filmy dokumentalne, a nawet reklamy telewizyjne
  • Uprawnienie współtwórców utworu audiowizualnego oraz artystów wykonawców do stosownego wynagrodzenia z tytułu najmu egzemplarzy utworów audiowizualnych i ich publicznego odtwarzania, ma zastosowanie także do zagranicznych twórców – współautorów utworu audiowizualnego

 

Opracowanie: LSW Leśnodorski Ślusarek i Wspólnicy


Wyrok

Sądu Apelacyjnego w Warszawie

z dnia 26 stycznia 2010 r.

I ACa 701/09

 

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SA-Zbigniew Cendrowski (spr.).

Sędziowie: SA Beata Kozłowska, SO (del.)-Małgorzata Kosicka.

 

Sentencja

Sąd Apelacyjny w Warszawie Wydział I Cywilny po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2010 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa Stowarzyszenia Autorów ZAiKS z siedzibą w W. przeciwko P. J. o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 23 grudnia 2008 r. sygn. akt II C 559/07

  1. oddala apelację;
  2. zasądza od pozwanego P. J. na rzecz powoda Stowarzyszenia Autorów ZAiKS z siedzibą w W. kwotę 5.400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

 

Uzasadnienie faktyczne

Stowarzyszenie Autorów ZAIKS wniosło pozew o zasądzenie od P. J. kwoty 68.274,77 zł tytułem wynagrodzenia autorskiego, należnego na podstawie art. 70 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o Prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. Nr 90 z 2006 r., poz. 631 ze zm., dalej: PAU) twórcom scenariuszy i innych utworów literackich i muzycznych, które stworzone zostały do utworu audiowizualnego lub są w nim wykorzystywane, z tytułu reprodukowania utworu audiowizualnego na egzemplarzach przeznaczonych do własnego użytku osobistego nabywców. Uzasadniając pozew podniósł, iż pozwany prowadząc działalność gospodarczą pod firmą „(…)” w latach 2006 i 2007 zwielokrotniał i wprowadzał do obrotu fragmenty powojennych kronik filmowych i fragmenty filmów. Powód jest jedyną w kraju organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi do wszystkich utworów muzycznych i słowno-muzycznych, zarówno polskich, jak i zagranicznych twórców oraz słownych polskich twórców w utworze audiowizualnym i posiada w tym zakresie stosowne zezwolenie Ministra Kultury i Sztuki.

Pismem z dnia (…) lipca 2008 r. powód zmienił żądanie, w ten sposób, że wniósł o zasądzenie od pozwanego kwoty 205.699,29 zł wraz z odsetkami od dnia wniesienia pozwu od kwoty 68.274,77 zł oraz od dnia doręczenia pisma zmieniającego powództwo do dnia zapłaty w stosunku do pozostałej kwoty 137.415,52 zł. Zmiana żądania spowodowana była uzyskaniem informacji w toku postępowania o faktycznym zakresie zwielokrotniania przez pozwanego na płytach kronik filmowych oraz filmów dokumentalnych pod tytułami: „(…)”, „(…)” i „(…)”.

Pozwany nie uznał powództwa i wniósł o jego oddalenie oraz o zasądzenie od powoda zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Zarzucił, iż autorskie prawa majątkowe do (…) ((…)) przysługują (…) w W., z którą P. J. zawarł umowę licencyjną.

Na podstawie zawartej umowy ma uprawnienie do rozpowszechniania wydań (…) w zakresie i na polach eksploatacji w umowie wskazanych. Stosowną umowę zawarł później również z Filmoteką Narodową, która działała na mocy upoważnienia (…). Uzasadniając zarzuty niweczące prawo powoda podniósł, iż 3 kroniki zostały stworzone przez pracowników (…) i w ten sposób nabyło autorskie prawa majątkowe do tych utworów. W kolejnych pismach procesowych twierdził również, iż kroniki filmowe, jako proste informacje prasowe, na mocy art. 4 pkt 4 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo autorskie i prawa pokrewne nie są utworami i nie stanowią przedmiotu prawa autorskiego, co uzasadnia oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 23 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od P. J. na rzecz Stowarzyszenia Autorów ZAiKS z siedzibą w W. kwotę 205.699,29 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 30 lipca 2007 r. do dnia zapłaty od kwoty 68.274,77 zł oraz od dnia 17 czerwca 2008 r. do dnia zapłaty od kwoty 137.415,52 zł (pkt I) oraz zasądził od P. J. na rzecz Stowarzyszenia Autorów ZAiKS z siedzibą w W. kwotę 17.486 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Swe rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł na następujących ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych:

Stowarzyszenie Autorów ZAiKS jest organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, określoną w art. 104 ustawy Praw autorskie i prawa pokrewne i posiada zezwolenie ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego (Ministra Kultury i Sztuki) z dnia 1 lutego 1995 r., zmienione decyzją z dnia 23 października 1998 r., na zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi między innymi do utworów słownych, muzycznych, słowno-muzycznych i choreograficznych w utworze audiowizualnym na polu eksploatacji – zwielokrotnianie. Zakres posiadanego zezwolenia na zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi określony jest w obwieszczeniu Ministra Kultury z dnia 14 kwietnia 2004 r. (M. P. Nr 18, poz. 322).

  1. J. prowadzi działalność gospodarczą pod firmą „(…)”, w ramach której, w latach 2006 i 2007, zwielokrotniał i wprowadzał do obrotu płyty DVD i VCD, zawierające fragmenty powojennych kronik filmowych i fragmenty filmów. Informacje o ilości tłoczonych na zlecenie firmy P. J. „(…)” płyt DVD i VCD, zawierających fragmenty (…) ((…)) oraz filmów, Stowarzyszenie Autorów ZAIKS uzyskało od Tłoczni Płyt Kompaktowych (…).

W dniu (…) czerwca 2005 r. P. J. zawarł z (…) w W. ((…)), która oświadczyła, iż posiada autorskie prawa majątkowe do filmów dokumentalnych i wydań (…) 4 umowę licencyjną.

Na podstawie udzielonej licencji P. J. został upoważniony do rozpowszechniania wydań (…) i filmów fabularnych w postaci kompilacji fragmentów wydań (…) w seriach nie przekraczających 50 minut pt. „(…). (…)”. W ten sposób na każdej płycie wykorzystywane były fragmenty kilkudziesięciu (…), w których były utwory słowne, muzyczne i słowno-muzyczne innych współtwórców. W dniu (…) marca 2007 r. P. J. zawarł kolejną umowę licencyjną z Filmoteką Narodową, która została upoważniona do dysponowania (…) i filmami dokumentalnymi w imieniu (…). Wykaz kronik, z których miał prawo korzystać został wymieniony w załącznikach do umowy.

W poszczególnych wydaniach (…) były wykorzystywane sygnały – początkowy, środkowy i końcowy – autorstwa W. Sz., a teksty komentarzy do kronik pisali między innymi: K. M., J. O., J. K., J. B., czy W. G. Wykorzystywane w nich były utwory muzyczne lub słowno-muzyczne autorstwa m.in. A. M., T. S., O. E., W. E., S. R., I. O., G. S., St. W., W. K., J. M. i innych. Kroniki zawierają różne teksy stanowiące komentarze do wydarzeń, bądź dialogi, a do części z nich tworzone były scenariusze. Wykorzystywane były również rejestracje wydarzeń kulturalnych. Scenariusze, komentarze i dialogi do kronik i filmów dokumentalnych pisali polscy twórcy, zaś wykorzystywane w nich utwory muzyczne są autorstwa, zarówno polskich twórców, jak i zagranicznych.

W ramach swojej działalności statutowej ZAIKS zawarł umowy o wzajemnej reprezentacji z podobnymi organizacjami z przeważającej większości krajów świata. (okoliczność niesporna). Jest jedyną organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi posiadającą zezwolenie na zarządzanie prawami autorskimi na terenie kraju do wszystkich utworów muzycznych i słowno-muzycznych, zarówno polskich, jak i zagranicznych twórców oraz utworów słownych polskich twórców. W ramach prowadzonej działalności zawarł wiele umów z polskimi autorami, których utwory słowne lub muzyczne były wykorzystywane w (…) lub ich spadkobiercami.

Wysokość należnego twórcom wynagrodzenia z tytułu wyświetlania utworu w kinach określa Tabela Stawek Wynagrodzeń Autorskich zatwierdzona przez Komisję Prawa Autorskiego. Wysokość wynagrodzeń należnych twórcom z tytułu zwielokrotniania filmów na nośnikach wynosi 8% ceny ich zbytu.

Stowarzyszenie Autorów ZAIKS zawarło ze Stowarzyszeniem Filmowców Polskich porozumienie o sposobie podziału wynagrodzenia należnego współtwórcom utworu audiowizualnego na podstawie art. 70 ust. 2 pkt 4 ustawy Prawo autorskie i prawa pokrewne, z tytułu jego reprodukowania na nośnikach przeznaczonych do własnego użytku osobistego nabywców. Porozumienie ma zastosowanie do korzystania z utworów poczynając od dnia 1 stycznia 2004 r. Stawka 8% dzielona jest pomiędzy cztery kategorie uprawnionych: autorów utworów literackich, utworów muzycznych, reżyserów i operatorów obrazu. Warstwa słowna została ustalona na 35% wartości, muzyczna na 20% wartości pobieranego wynagrodzenia z tego tytułu. W porozumieniu została również zastrzeżona stawka minimalna, pobierana za 1 egzemplarz nośnika, które zostały zmienione aneksem nr 2 z dnia 23 marca 2006 r. do porozumienia. Wysokość nowych stawek minimalnych za reprodukowanie filmów fabularnych na DVD została określona na 0,84 zł (dotychczas 2 zł), a na VCD na 0,52 zł (dotychczas 1,10 zł). Zarząd Stowarzyszenia ZAIKS zatwierdził zmianę stawek minimalnych w dniu 19 maja 2006 r.

Na podstawie informacji uzyskanych od Tłoczni Płyt Kompaktowych (…), podmiotu tłoczącego dla firmy P. J. płyty DVD i VCD oraz z uwzględnieniem zasad podziału wynagrodzenia należnego z tytułu reprodukowania utworu audiowizualnego na nośnikach przeznaczonych do własnego użytku osobistego nabywców, ustalonego porozumieniem z Stowarzyszeniem Filmowców Polskich, wyliczone zostało wynagrodzenie za warstwę słowną i muzyczną (łącznie 55% stawki), przyjmując 0,46 zł za płytę DVD i 0,29 zł za VCD w łącznej wysokości 68.274 zł. Pismem z dnia (…) stycznia 2007 r. wystosowane zostało wezwanie do podania informacji wszystkich wydanych pozycji oraz podanie ceny ich zbytu. Uzyskane w późniejszym okresie informacje bezpośrednio od P. J. pozwoliły ustalić rzeczywisty nakład oraz ceny hurtowe za kompilacje (…) i filmy. Na tej podstawie wyliczone zostało wynagrodzenie w wysokości 205.699,29 zł.

W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy stwierdził, że roszczenie powoda uzasadnione jest na podstawie art. 70 ust. 2 PAU, który został uznany za niezgodny z art. 2 oraz art. 32 w związku z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 maja 2006 r. (Dz. U. z 2006 r. Nr 94, 6 poz. 658). Zgodnie z tym wyrokiem wymieniony wyżej przepis traci moc z dniem 6 czerwca 2007 r. Z uwagi, iż dochodzone roszczenie dotyczy okresu przed utratą mocy obowiązującej przepisu, ma on zastosowanie w rozpoznawanej sprawie. Dodatkowo Sąd orzekający w sprawie podzielił w całości utrwalony w orzecznictwie pogląd, iż w wypadku określenia przez Trybunał Konstytucyjny daty utraty mocy przepisu uznanego za niekonstytucyjny (inna data, niż data wydania orzeczenia stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu), jest stosowany dalej do oceny zdarzeń, które nastąpiły przed datą określoną w orzeczeniu Trybunału, nawet gdy sąd powszechny orzeka po utracie mocy obowiązującej przepisu. Jedynie z zastrzeżeniem, iż w takim wypadku odpada domniemanie konstytucyjności tego przepisu na przyszłość (po wydaniu orzeczenia przez TK, ale jeszcze w okresie, gdy nie nadszedł wskazany w orzeczeniu TK termin utraty mocy). W takim wypadku, stosując nie konstytucyjny przepis można dokonywać jego wykładni z uwzględnieniem treści orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Jednakże w rozpoznawanej sprawie w ogóle nie ma problemu utraty mocy art. 70 ust. 2 PAU. Stwierdzenie jego niekonstytucyjności przez Trybunał Konstytucyjny spowodowane było określeniem w jego treści zbyt wąskiego kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania dodatkowego wynagrodzenia, a wymienionych expresis verbis w jego treści. W obecnym brzmieniu dotychczasowy krąg osób uprawnionych do uzyskania dodatkowego wynagrodzenia został poszerzony przez zbiorcze określenie uprawnionych do dodatkowego wynagrodzenia jako „współtwórcy”, co nie oznacza, w szczególności z uwagi na stanowisko pozwanego w sprawie, iż utrata domniemania konstytucyjnego dawnego art. 70 ust. PAU ma znaczenie dla rozstrzygnięcia. Chyba, że pozwany zamierzałby również zapłacić je także szerszemu kręgowi podmiotów, niż wynikający z treści art. 70 ust. 2 PAU w brzmieniu przed jego uchyleniem.

Jak wskazał Sąd Okręgowy, zgodnie z brzmieniem cytowanego wyżej art. 70 ust. 2 główny reżyser, operator obrazu, twórcy scenariusza, twórcy innych utworów literackich lub muzycznych, które stworzone zostały do utworu audiowizualnego lub w nim wykorzystane, oraz artyści wykonawcy są uprawnieni do między innymi stosownego wynagrodzenia z tytułu reprodukowania utworu audiowizualnego na egzemplarzu przeznaczonym do własnego użytku osobistego. Mimo niedokładnej redakcji przepisu, z utrwalonych już poglądów doktryny oraz orzecznictwa wynika, iż chodzi o „własny użytek” nabywcy reprodukowanego utworu audiowizualnego. Dodatkowe wynagrodzenie należne jest od podmiotu, który dokonał zwielokrotnienia celem odsprzedaży lub tzw. insertów, dołączanych do czasopism i gazet.

Z zakresu uregulowania tego przepisu wynika, iż chodzi w nim o dodatkowe wynagrodzenie, należne współautorom i wykonawcom utworu audiowizualnego w stosunku do kwot, jakie już dostali z tytułu samego uczestnictwa w jego powstaniu, a powiązane z samym faktem eksploatacji dzieła. Z brzmienia ust. 3 wynika dodatkowo, iż korzystający z utworu audiowizualnego wypłaca wynagrodzenie, o którym mowa w ust. 2, za pośrednictwem właściwej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi. Podstawową kwestią dla uznania, iż dochodzone roszczenie jest uzasadnione, niezbędne jest zakwalifikowanie reprodukowanych przez pozwanego utworów do kategorii utworu audiowizualnego. Przedmiotem reprodukowania przez pozwanego, oprócz wymienionych kilku filmów, które bez wątpienia poddane są regulacji art. 70 ust. 2 PAU, były korniki filmowe, produkowane w latach 50, 60 i 70 ubiegłego wieku.

Wyraźne odróżnienie utworu filmowego w art. 1 ust. 2 pkt 9 PAU, jako formy utworu audiowizualnego jako całości, uzasadnia w ocenie Sądu Okręgowego wniosek, iż do tej kategorii utworów należą nie tylko filmy w rozumieniu potocznego odbiorcy, ale i również i inne formy przejawiania twórczości, które są wspólnie kwalifikowane, z uwagi między innymi na sposób ich rejestracji. Zgodnie z poglądami doktryny, utworem audiowizualnym jest nie tylko klasyczny film fabularny, ale i inne utwory sfilmowane, jak przykładowo: spektakl teatru telewizji, filmy dokumentalne, a nawet reklamy telewizyjne. Do wszystkich tych dzieł stosuje się przepisy art. 70 ust. 2 PAU. Użyte w ustawie pojęcie utwór audiowizualny, jest zakresowo pojęciem szerszym niż używane kiedyś tradycyjne utwór filmowy, czy kinematograficzny. Wyróżnikiem tej kategorii działalności twórczej jest nie tylko technika użyta do produkcji i rejestracji ruchomego obrazu zsynchronizowanego z dźwiękiem. Decydujące są cechy charakterystyczne jak konwencja audiowizualna, polegająca na wyrażeniu akcji za pomocą wizji i fonii, posługując się artystycznymi środkami wyrazu audiowizualnego jako tworzywem utworu. Pojęcie utwór audiowizualny w rozumieniu polskiej ustawy należy łączyć z jego autonomiczną konwencją tworzenia, polegającą na wykorzystaniu utworów z różnych dziedzin twórczości, pod kątem ostatecznej koncepcji utworu przyjętej przez reżysera i przy wykorzystaniu środków techniki audiowizualnej. Prezentowane wyżej poglądy doktryny, sąd rozpoznający sprawę w całości podzielił. Zarówno kroniki filmowe jak i filmy dokumentalne uznał za spełniające kryteria zakwalifikowania ich do kategorii utworów audiowizualnych. Kroniki filmowe zawierają teksty stanowiące komentarze do wydarzeń bądź dialogi, a do części z nich tworzone były scenariusze. W części z nich zawierają rejestracje różnych wydarzeń kulturalnych: koncertów i kabaretów. Ponadto każda z kronik zawiera oprócz warstwy słownej, także i oprawę muzyczną, a wykorzystywane w nich utwory są autorstwa polskich jak i zagranicznych twórców. Kroniki tworzone były w oparciu o przygotowane przez polskich twórców scenariusze, komentarze i dialogi. Wymazane przez powoda na podstawie przykładowych metryk kronik fakty pozwany nie zaprzeczył konstruktywnie i nie wykazał, że sposób powstawania wykorzystywanych przez niego kronik filmowych był inny. Taki sposób tworzenia kronik filmowych pozwala zakwalifikować je do kategorii utworów audiowizualnych, do których zastosowanie będzie mieć art. 70 ust. 2 PAU.

Sąd Okręgowy uznał również, że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia jest podniesienie przez pozwanego zarzutu działania na podstawie licencji udzielonej przez Wytwórnię Filmów Dokumentalnych i Fabularnych w Warszawie, oraz później z Filmoteką Narodową, która działała na mocy upoważnienia (…). Eksploatacja utworu audiowizualnego polegająca na reprodukowaniu (zwielokrotnianiu) na egzemplarzu przeznaczonym do własnego użytku osobistego (nabywcy) wymaga uzyskania zgody podmiotu, któremu przysługują autorskie prawa majątkowe do utworu audiowizualnego jako całości, zwanej licencją oraz dodatkowo zapłacenia stosownego wynagrodzenia na rzecz współtwórców tego utworu. Są to czynności niezależne i samo zawarcie licencji uprawnia jedynie do legalnego eksploatowania utworu audiowizualnego, na polach eksploatacji czy w zakresie określonym umową licencyjną. Nie zwalnia uprawnionego od zapłaty dodatkowego wynagrodzenia w postaci tzw. tantiem ustawowych, należnych współtwórcom na podstawie art. 70 ust. 2 PAU. Licencji udziela podmiot, któremu przysługują prawa majątkowe do utworu 9 audiowizualnego jako całości i jest nim z reguły producent. Po nowelizacji ustawy w 2000 r. (Dz. U. Nr 53, poz. 637) wprowadzono domniemanie pochodnego nabycia praw do utworu audiowizualnego przez producenta oraz prawa do eksploatowania utworów wkładowych w utworze audiowizualnym, bądź stworzonych na potrzeby utworu audiowizualnego lub w nim wykorzystanych. Zatem korzystający z utworu audiowizualnego powinni od niego uzyskać zgodę na eksploatację utworu audiowizualnego jako całości, co w konsekwencji nie wymaga żadnych dodatkowych licencji lub odrębnego przenoszenia praw majątkowych do utworów wkładowych przez współtwórców, w szczególności dotyczących jego integralnych części, jakimi są scenariusz, dialogi czy muzyka. Specyfika regulacji zawartej w art. 70 ust. 2 PAU polega na tym, iż mimo posiadania prawa do wyłącznego eksploatowania utworu audiowizualnego jako całości, korzystający eksploatując utwór zgodnie z umową działa legalnie, ale i tak jest zobowiązany do uiszczenia na rzecz współtwórców dodatkowego wynagrodzenia przewidzianego w tym przepisie, jeżeli utwór ten eksploatuje na wskazanych polach. W rozpoznawanej sprawie jest to reprodukowanie (zwielokrotnianie) egzemplarzy celem ich odsprzedania do własnego użytku nabywcy, co zostało ujęte w treści pkt 4 tego przepisu ustawy.

Ponadto posiadanie przez pozwanego uprawnienia do wykorzystywania kronik i filmów, w postaci licencji udzielonej przez (…) w W. oraz Filmoteki Narodowej, bez dokonywania oceny czy wyżej wymienionym podmiotom w ogóle przysługują tego typu uprawnienia, które przenoszą na pozwanego na podstawie zawartych umów licencyjnych jako nieistotnych dla rozstrzygnięcia, uzasadnia jedynie twierdzenie, iż może on legalnie eksploatować wskazane w umowie utwory audiowizualne w całości lub w części. Takie działanie polegające na reprodukowaniu przez pozwanego kompilacji kornik i filmów, co już było podkreślone wyżej, nie zwalnia go od obowiązku uiszczenia dodatkowego wynagrodzenia na rzecz współtwórców na podstawie art. 70 ust. 2 PAU, nawet, jeżeli okazałoby się, że odbywało się ostatecznie bez uprawnienia. Z uwagi, iż przedmiotem postępowania nie jest odszkodowanie za bezprawne korzystanie z tych utworów, zbędne było w ocenie Sądu Okręgowego ustalanie, czy wskazane w umowach podmioty faktycznie mają uprawnienie do udzielania licencji – czyli posiadają prawa zbliżone do praw producenckich do eksploatowania utworu audiowizualnego jako całości.

Abstrahując od wyżej przedstawionego poglądu, zdaniem Sądu należy podzielić pogląd zaprezentowany przez powoda bez konieczności cytowania powołanych przez niego orzeczeń Sądu Najwyższego, iż założenie powstania utworów w ramach stosunków pracowniczych nie może uzasadniać oddalenia powództwa.

Sąd Okręgowy stwierdził, że majątkowe prawa autorskie do utworów stworzonych przed 24 maja 1994 r., w granicach wyznaczonych przez art. 12 poprzednio obowiązującej ustawy, pozostają po stronie zamawiającego także po wejściu w życie nowej ustawy nawet wówczas, gdy umowa zawarta z twórcą nie stanowiła wyraźnie o przeniesieniu praw na zamawiającego majątkowe prawa autorskie, które na podstawie ustawy z 1952 r. przysługują wobec „utworu pracowniczego” zatrudnionemu twórcy, pozostają po jego stronie także po 23 maja 1994 r.

W wyżej przedstawionym kształcie powoływanie się na prawa z licencji skutkuje przyjęciem, z uwagi na brak zaprzeczenia – iż pozwany ma uprawnienie do eksploatowania utworów zgodnie z umową. Ale można też przyjąć, iż udzielający licencji nie ma praw do utworów jako całości, gdyż mogły one być przez niego nabyte w ramach dawnego art. 12 § 1 pkt 3 ustawy z 1952 r., a kroniki tych cech nie spełniały, to prawa te pozostają przy twórcach i korzystanie przez pozwanego jest bezprawne. Brzmienie art. 12 ustawy z 1952 r. stanowi, iż prawa majątkowe autorskie do utworu przeznaczonego do reklamy lub propagandy w dziedzinie gospodarczej służy tej jednostce gospodarki uspołecznionej, której pracownik wykonał utwór na podstawie stosunku służbowego albo umowy o prace lub, na której zamówienie utwór wykonano jednakże twórca zachowuje wyłączne prawo do ochrony autorskich dóbr osobistych. Z zestawienia metryk wynika, iż mogły być to materiały propagandowe, ale niesłużące do propagandy gospodarczej, a dodatkowo zamawiający – (…) nie był jednostką gospodarki uspołecznionej. Natomiast nie można pominąć w ocenie Sądu Okręgowego, iż nawet, jeżeli współtwórcy przenieśli na rzecz „producenta” kronik filmowych swoje majątkowe prawa do utworów wkładowych, to czynność taka nie mogła odnieść skutku, co do pól eksploatacji nieznanych w okresie, gdy kroniki  powstawały. W szczególności chodzi tu o zwielokrotnianie techniką cyfrową na płytach DVD czy VCD. Ograniczenie wynikające z brzmienia art. 41 ust. 4 PAU dotyczy w szczególności zastosowania nowej techniki zwielokrotniania utworu.

Ustalenie, kto posiada autorskie prawa majątkowe do utworu jako całości nie zmienia pozycji współtwórcy w ramach dochodzenia dodatkowego wynagrodzenia na podstawie art. 70 za eksploatacje utworów wkładowych istniejących lub powstałych wyłącznie w celu dołączenia do utworu jako całości. Zgodnie z poglądami doktryny, nawet stworzenie utworu w ramach umowy o pracę nie wyklucza roszczeń jego współtwórców na gruncie art. 70 PAU.

Z powyższych względów Sąd Okręgowy oddalił wniosek pozwanego o zwrócenie się do wskazanych przez niego podmiotów o wykazanie przez nich praw do „udzielenia licencji”. Wnioskodawca nawet nie sprecyzował, o jakie dokumenty może chodzić oraz w jaki sposób wezwany miałby to wykonać. Z uwagi, iż pozwany jest stroną umowy licencyjnej z tymi podmiotami, a wnioskowane dokumenty mogą być istotne dla wykonywania przez niego umów licencyjnych, to dopiero bezskuteczna próba uzyskania ich przez pozwanego we własnym zakresie mogła uzasadniać uwzględnienie jego wniosku dowodowego, ale przy wykazaniu przesłanek wskazanych wyżej (określenie tych dokumentów przedmiotowo). Mimo oddalenia wniosku, aż do zamknięcia rozprawy pozwany nie podjął działań w tym zakresie. Uwzględnienie tego wniosku dodatkowo skutkowałoby zbędną zwłoką, co dodatkowo uzasadniało jego oddalenie na podstawie art. 217 § 2 k.p.c.

Sąd Okręgowy pominął nadto, jako dowody, złożone zestawienia wybranych (…), wykorzystywanych w poszczególnych płytach tworzonych przez powoda, gdyż przedmiotem postępowania nie było ustalenie, za jakie konkretnie wykorzystane materiały w poszczególnych wydaniach kompilacji powód domaga się wynagrodzenia. Struktura roszczenia o dodatkowe wynagrodzenie z art. 70 ust. 2 PAU daje podstawę do jego dochodzenia przy spełnieniu określonych przesłanek. Uznanie każdej edycji płyty za kompilację (…), jako fragmentów utworów audiowizualnych, daje uprawnienie powodowi, do dochodzenia wynagrodzenia w zakresie, w jaki jest on organizacją zbiorowego zarządzania uprawnioną do pobierania wynagrodzenia tantiemowego od wielkości poszczególnych wydań. Zresztą fakt wykorzystywania 12 tych utworów nie był sporny, a pozwany sam przedstawił zestawienie oraz podał ile razy poszczególne wydanie zwielokrotnił. Oceniając zgromadzony materiał procesowy oraz prezentowaną przez strony argumentację, Sąd Okręgowy uznał wykazane w sprawie przesłanki, uzasadniające objęcie domniemaniem z art. 105 ust. 1 PAU także repertuaru zagranicznego w zakresie dochodzonych przez powoda roszczeń za wystarczające.

Z brzmienia art. 70 ust. 3 PAU wynika, iż wynagrodzenie „stosowne”, jak w rozpoznawanej sprawie, musi być wypłacone za pośrednictwem właściwej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Taka konstrukcja cytowanej normy oznacza, iż twórca nie ma samodzielnie legitymacji do pobierania dodatkowego wynagrodzenia, ale w jego imieniu uprawniona jest właściwa organizacja, która posiada zezwolenia na zarządzanie prawami autorskimi na wskazanym polu eksploatacji. Stowarzyszenie Autorów ZAiKS jest jedyną organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi pobierającą wynagrodzenie dla twórców utworów słownych, muzycznych i słowno – muzycznych wykorzystywanych w utworze audiowizualnym na polu eksploatacji zwielokrotnianie i wprowadzanie do obrotu. Powyższe przesądza, iż powód jest uprawniony do pobierania tantiem ustawowych w imieniu wskazanych przez niego współtwórców na podstawie cytowanego art. 70 ust. 2 pkt 1 PAU.

Także objęte pozwem utwory audiowizualne pochodzenia zagranicznego objęte są taką samą ochroną, jak utwory polskich twórców na zasadzie asymilacji. Względny charakter roszczeń autorskich o zapłatę, wynika z brzmienia dawnego art. 70 ust. 2 PAU. Wynagrodzenie, o którym mowa w art. 70 ust. 2 i 3 PAU, zostało uregulowane w Oddziale 2 Rozdziału 3 PAU, którego tytuł brzmi „Autorskie prawa majątkowe”. Skoro regulacja roszczenia z art. 70 ust. 2 i 3 PAU zawarta jest w jednostce redakcyjnej ustawy zatytułowanej „Autorskie prawa majątkowe”, to nie może ulegać wątpliwości, że należy ono do autorskich praw majątkowych o charakterze względnym.

Wynagrodzenie należne z tytułu reprodukowania, na podstawie art. 70 ust. 2 pkt 4 i w obecnym brzmieniu art. 70 ust. 2 pkt 1 PAU oznaczone jest jako stosowne i może ono przybrać postać wynagrodzenia proporcjonalnego do osiąganych wpływów z tytułu eksploatacji na tym polu. Może również być ustalone w formie ryczałtowej. Z uwagi, iż powód posiada zatwierdzoną decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego tabele wynagrodzeń, jego wysokość została ustalona na podstawie tej tabeli, zgodnie, z którą może dochodzić za 8% należności od ceny hurtowej za utwory wykorzystane w filmach zwielokrotnianych na płytach techniką cyfrową (tabela kopia załączona do pozwu). Zarówno ilość zwielokrotnionych przez pozwanego egzemplarzy, jak i cena hurtowa nie były przedmiotem sporu, gdyż powód opierał się na liczbach wskazanych w zestawieniu przygotowanym przez pozwanego. Z uwagi, iż w utworach audiowizualnych, poza warstwą muzyczną, słowno-muzyczną i słowną, do której prawo zbiorowego zarządu należy do powoda, chronione są również uprawnienia do dodatkowego wynagrodzenia utwory innych współtwórców: reżysera i operatora obrazu, których prawa reprezentuje inna organizacja, na podstawie zawartego porozumienia, powód dochodzi jedynie części należnego w całości wynagrodzenia, które zostało ustalone na 55%. Rozpoznając sprawę sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania tak ustalonych proporcji, z uwagi na brak zarzutu pozwanego w tym przedmiocie. Przede wszystkim z tego względu, iż ustalenie, co do proporcji podziału zostało dokonane przez dwie organizacje zbiorowego zarządzania, specjalizujące się w tych czynnościach i w oparciu o ich wszechstronną wiedzę i doświadczenie w tym przedmiocie. Prawidłowość dokonanego podziału stawek jest uzasadniona również ponad pięcioletnim okresem obowiązywania porozumienia.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. i art. 99 k.p.c. w zw. z § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2002, Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Apelację od tego wyroku wniósł pozwany, zaskarżając go w całości i zarzucając przyjęcie, że powodowy ZAIKS jako organizacja zbiorowego zarządu upoważniona z mocy decyzji Ministra Kultury i Sztuki z dnia 1 lutego 1995 r. (M.P. Nr 18, poz. 32) do zbiorowego zarządu prawami autorskimi jest upoważniona na podstawie art. 105 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo autorskie i prawa pokrewne 14 (PAU) oraz umów zawartych z zagranicznymi organizacjami zbiorowego zarządu do inkasowania w oparciu o art. 70 ust. 3 tantiem autorskich z tytułu wykorzystania utworów twórców zagranicznych w (…) pomimo, że powód nie przedstawił żadnych szczegółowych umocowań wykazujących, że konkretny autor zagraniczny bądź osoba uprawniona powierzył reprezentowanie swoich praw organizacji zagranicznej, z którą umowę zawarł ZAIKS, nie przedstawił także umów zawartych przez ZAIKS z konkretnymi autorami zagranicznymi uprawnionymi, nadto nie wykazał jakich konkretnych twórców kronik filmowych powód reprezentuje – przez co nie wykazał i nie udowodnił zasadności swojego roszczenia w rozumieniu art. 6 k.c.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości z zasądzeniem na rzecz pozwanego kosztów postępowania sądowego oraz kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje.

W uzasadnieniu skarżący wskazał, że powód nie wykazał, że przysługuje mu prawo do reprezentowania zdecydowanej większości autorów, których utwory zostały wykorzystane w (…) będących przedmiotem sprawy – co wynika z faktu, że są to autorzy zagraniczni, do których twórczości ZAIKS winien był przedstawić Sądowi szczegółową i konkretną legitymację. Powód na skutek powyższego zaniechania naruszył przepis art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c., albowiem nie wykazał okoliczności faktycznych żądania ani też nie udowodnił swojego roszczenia w rozumieniu art. 6 k.c. Powód nie rozgraniczył i nie oddzielił roszczenia dotyczącego autorów polskich, ewentualnie zasadnego na podstawie art. 105 ust. 1 PAU, od roszczeń dotyczących autorów zagranicznych. Pomieszanie podstaw roszczenia, nie przedstawienie Sądowi klarownych i jednoznacznych wskazań i wyliczeń, których autorów i które prawa w konkretnych wydaniach kroniki powód reprezentuje, prowadzi do wniosku, że powód nie udowodnił i nie wykazał swojego roszczenia – co uzasadnia wniosek przedstawiony w petitum apelacji.

W odpowiedzi na apelację powód wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania według norm przepisanych.

 

Uzasadnienie prawne

Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy dokonać analizy treści zarzutu skargi apelacyjnej. Jest on wprawdzie konstrukcyjnie wyodrębniony, nie przedstawia 15 jednakże czytelnie stanowiska skarżącego, ograniczając się do polemiki w sposób ogólnikowy odnośnie do szeregu ocen prawnych, które skarżący przypisuje Sądowi Okręgowemu.

Ostatecznie – analiza treści zarzutu w powiązaniu z treścią jego uzasadnienia wskazuje, że skarżący nie kwestionuje ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd orzekający, nie przedstawia też zarzutów dotyczących ewentualnego naruszenia prawa procesowego. Wyraża pogląd, że zebrane w sprawie i poddawane ocenie przez Sąd dowody nie pozwalają na ocenę („przyjęcie”, jak określa to skarżący), że powód jest uprawniony do „inkasowania” tantiem autorskich należnych twórcom zagranicznym na podstawie art. 70 ust. 3 Prawa autorskiego (dalej: u.p.a.). Skarżący zarzuca zatem naruszenie przepisu prawa materialnego – art. 70 ust. 3 u.p.a. przez niewłaściwą subsumcję ustalonego stanu faktycznego do normy prawnej wyrażonej w cytowanym przepisie prawa autorskiego.

Sąd Apelacyjny podziela ocenę dowodów dokonaną przez Sąd Okręgowy i poczynione na tej podstawie ustalenia faktyczne, przyjmując je za własne.

Sąd Apelacyjny uzupełnia jedynie poczynione ustalenia, odnosząc się do dokumentów przedstawionych przez powoda i związanych z nimi twierdzeń, co nie było w toku procesu zakwestionowane przez stronę pozwaną, że powód jako organizacja zbiorowego zarządzania, zawarł z podobnymi organizacjami zagranicznymi, reprezentującymi twórców zagranicznych, których utwory były wykorzystywane w utworach wprowadzanych przez pozwanego do obrotu – stosowne umowy o reprezentowaniu praw twórców zagranicznych z organizacją (…) z siedzibą we Francji (k. 213-217 akt), z organizacją (…) z siedzibą w Niemczech (k. 218-223 akt) z organizacją (…) z siedzibą w Wielkiej Brytanii (k. 224-230).

Porozumienia te dotyczą m.in. utworów muzycznych (k. 231-242) takich twórców jak D. K., B. B., Ch. A., F. H. H. Powód zawarł ponadto umowy dotyczące wykonywania uprawnień praw twórców reprezentowanych przez takie organizacje jak (…) Spółka z o.o. w W. oraz „(…)” Spółka z o.o. z siedzibą w W. (k. 243-249 akt).

Wydruki na kartach 231-242 stanowią informacje o twórcach chronionych przez poszczególne organizacje – informacje te znajdują się na liście prowadzonej przez szwajcarski związek SUISA (tzw. lista IPI). 16

Powyższe ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Apelacyjny na podstawie opisanych i wskazanych w niniejszym uzasadnieniu dowodów (z dokumentów) skutkują tym, iż stanowisko skarżącego, nie przedstawione w formie zarzutu apelacyjnego, ale zawarte w uzasadnieniu apelacji co do postępowania dowodowego – nie jest aktualne Powód jest organizacją zbiorowego zarządzania w rozumieniu przepisu art. 104 u.p.a. Przez zbiorowe zarządzanie należy rozumieć m.in. ochronę powierzonych praw autorskich i praw pokrewnych, która może mieć m.in. formę wykonywania uprawnień wynikających z prawa autorskiego. Takim uprawnieniem ustawowym jest uprawnienie wynikające z przepisu art. 70 ust. 3 u.p.a. w brzmieniu odnoszącym się do mającego zastosowanie w sprawie art. 70 ust. 2 u.p.a. Art. 70 ust. 2 u.p.a. przyznawał niektórym współtwórcom utworu audiowizualnego – w tym m.in. utworów literackich lub muzycznych – dodatkowe wynagrodzenie bezpośrednio od użytkowników za korzystanie z utworu na określonych polach.

Sąd Apelacyjny podziela dominujący tak w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie sądowym pogląd, że unormowanie zawarte w przepisie art. 70 ust. 2 u.p.a. ma zastosowanie także do zagranicznych twórców – współautorów utworu audiowizualnego. Wynika to z przyjętej w art. 5 pkt 4 u.p.a. i w przepisach wiążących Polskę konwencji międzynarodowych zasady asymilacji (art. 3 ust. 1 Porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej, Dz. U. z 1996 r. Nr 32, poz. 143 – tzw. „porozumienie TRIPS”; art. 5 Aktu paryskiego konwencji berlińskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych – Dz. U. z 1990 r. Nr 82, poz. 474 – w zw. z art. 9 porozumienia TRIPS, art. 2 ust. 2 Międzynarodowej Konwencji o ochronie wykonawców, producentów fonogramów oraz organizacji nadawczych – Dz. U. z 1997 r. Nr 125, poz. 800).

W związku z powyższym przepisem porozumienia TRIPS należy podkreślić, że ze względu na zasięg działania Światowej Organizacji Handlu (WTO) mają one praktycznie charakter powszechny (vide wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2009 r., I CSK 35/09).

Członkami Konwencji berlińskiej (administrowanej przez Światową Organizację Własności Intelektualnej (WIPO/OMPI) – jest obecnie co najmniej 159 17 państw, czyli praktycznie wszystkie państwa liczące się w obrocie prawami majątkowymi.

Zgodnie z brzmieniem cytowanego przepisu art. 70 u.p.a. wypłata wynagrodzenia przez korzystającego następuje za pośrednictwem właściwej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, przy czym pośrednictwo to jest obowiązkowe.

Sąd Apelacyjny podziela zatem wykładnię przepisu art. 70 ust. 3 u.p.a. w brzmieniu sprzed zmianą z 2007 r. w zw. z art. 70 ust. 2 u.p.a. – dokonaną przez Sąd Okręgowy.

Analiza treści skargi apelacyjnej może jednak prowadzić do wniosku, iż mimo literalnego brzmienia treści zarzutu – skarżący w istocie zarzuca zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisu art. 105 ust. 1 u.p.a. twierdząc, że poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne nie pozwalają na ocenę, że powód jest uprawniony do zarządzania i ochrony praw autorów zagranicznych i że posiada legitymację procesową w tym zakresie.

Sąd Okręgowy ustalił w toku procesu, że pozwany zwielokrotnił i wprowadził do obrotu płyty DVD i VCD zawierające fragmenty powyższych kronik filmowych i fragmenty filmów, w których wykorzystywane były utwory muzyczne twórców zagranicznych m.in. D. E., W. E., S. R., I. D., G. S. i innych. Wynika to z treści dokumentów (k. 139-170 i 250-256), jak też przedstawionych już wyżej przez Sąd Apelacyjny.

Pozwany w toku procesu nie kwestionował twierdzeń powoda w tym zakresie.

Zarzuty pozwanego dotyczące domniemania ustanowionego przepisem art. 105 ust. 1 u.p.a. są nieuzasadnione, przy czym istotne jest, że nie uwzględniają one tego, że powód dochodzi uprawnienia do wynagrodzenia określonego przepisem art. 70 ust. 2 u.p.a. Uprawnienie to nie jest wynikiem powierzenia zarządzania prawami autorskimi na podstawie umowy, ale wynikiem upoważnienia ustawowego. Zatem w sprawie niniejszej organizacja zbiorowego zarządzania, jaką jest powód, uzyskała prawo zarządu w zakresie dochodzenia wynagrodzenia – w drodze ustawowego upoważnienia ustanowionego właśnie cytowanym przepisem art. 70 ust. 3 u.p.a. w zw. z art. 70 ust. 2 u.p.a. Pogląd taki jest akceptowany również przez autorkę Komentarza 18 do prawa autorskiego prof. Monikę Czajkowską-Dąbrowską – vide Komentarz do prawa autorskiego, str. 755-756.

Autorka, która generalnie kwestionuje szereg rozwiązań legislacyjnych zawartych w ustawie – Prawo autorskie i prawa pokrewne, uważając, że prowadzą one m.in. do nadmiernego uprzywilejowania organizacji zbiorowego zarządzania, ze szkodą dla producentów utworów audiowizualnych i ostatecznych odbiorców-konsumentów – uważa jednocześnie, że przepis art. 105 ust. 1 u.p.a. przesądza, że objęte zbiorowym zarządzaniem w rozumieniu tego przepisu są te typy uprawnień autorskich, w stosunku do których sama ustawa przewiduje konieczność realizowania ich przez OZZ. Dotyczy to m.in. uprawnień określonych treścią przepisu art. 70 ust. 2 u.p.a., a dotyczących prawa do wynagrodzenia dla współtwórców utworu audiowizualnego. Jak już zostało nadmienione – dotyczy to również twórców zagranicznych, zgodnie zasadą asymilacji.

Należy także wskazać, że zgodnie z poglądem wyrażonym w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 2004 r., III CK 99/04, istotą domniemania ustanowionego przepisem art. 105 u.p.a., jest zwolnienie OZZ od obowiązku wykazywania upoważnienia w procesie o ochronę praw autorskich lub pokrewnych – na tych polach eksploatacji, które objęte są zezwoleniem Ministra Kultury i Sztuki.

Powszechnie przyjmuje się, że zakres zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, winien być określony przez wskazanie kategorii dóbr (kategorii utworów, artystycznych wykonań, nagrań) i przez określenie pól eksploatacji, w odniesieniu do którego zbiorowe zarządzanie ma miejsce.

W sprawie niniejszej oba wymogi, co zostało wcześniej wykazane, zostały spełnione.

W cytowanym już wyroku z dnia 10 grudnia 2004 r. Sąd Najwyższy ograniczył wymaganie dotyczące wykazywania uprawnień przez OZZ do kategorii dóbr, co oznacza, że nie jest konieczne wykazywanie praw do konkretnych utworów. Taki pogląd wyrażony został w Systemie Prawa Prywatnego, t. 13, pod red. prof. dr hab. Janusza Barty, Wyd. C.H. Beck, 2008, str. 592. 19

Autorzy Komentarza uważają, że OZZ winna wykazać, że na polu eksploatacji, którego dotyczy spór, prowadzi także zarządzanie (co w sprawie nie jest obecnie sporne). Nie jest zaś konieczne wykonywanie prawa zarządu w odniesieniu do konkretnego dzieła objętego sporem.

W sprawie niniejszej za wystarczające – wobec stanowiska strony pozwanej – było przedstawienie przez powoda tych wyżej już przedstawionych i omówionych dokumentów – jak umowy, informacje dotyczące ochrony szeregu twórców zagranicznych.

Pozwany, który ogólnie jedynie powoływał się na brak legitymacji powoda – nie obalił tym samym domniemania zawartego w art. 105 u.p.a.

Przedstawione już i omówione ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy i Sąd Apelacyjny upoważniają ostatecznie do oceny, że domniemanie to w niniejszym procesie pozostaje przy powodzie.

Sąd Apelacyjny uznaje, że treść twierdzeń i dowodów przedstawionych przez powoda w toku całego procesu stanowią element stanu faktycznego ustalonego przez sąd orzekający.

Podobna uwaga dotyczy wysokości wynagrodzenia dochodzonego przez powoda. Za bezsporne należy uznać, że pozwany wykorzystywał w sposób ustalony przez Sąd Okręgowy utwory twórców krajowych i zagranicznych wskazanych przez powoda.

Skarżący nie przedstawił w apelacji żadnych zarzutów odnoszących się do sposobu ustalenia i wysokości należnego powodowi wynagrodzenia. Stanowiska pozwanego zawartego w piśmie procesowym, które wpłynęło do Sądu Apelacyjnego w dniu (…) stycznia 2010 r. (k. 798-806) nie można uznać za integralną część apelacji, którą skutecznie można wywieść w terminie określonym przypisem art. 369 § 1 k.p.c.

Z tych względów orzeczono zgodnie z art. 385 k.p.c.