• Zgodnie z art. 105 ust. 1 PrAut domniemywa się, że organizacja zbiorowego zarządzania jest uprawniona do zarządzania i ochrony w odniesieniu do pól eksploatacji objętych zbiorowym zarządzaniem oraz że ma legitymację procesową w tym zakresie. Wskazane domniemanie ma na celu uproszczenie i ułatwienie dowodzenia legitymacji organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, zwalniając ją z potrzeby wykazywania legitymacji w odniesieniu zarówno do repertuaru określonej kategorii, jak i poszczególnych pozycji składających się na ten repertuar wchodzący w zakres uzyskanego zezwolenia. Nie można zatem uzależniać zawarcia z OZZ umowy lub wypłaty należnego wynagrodzenia autorskiego od wykazania przez OZZ, że powierzone jej zostały prawa w dochodzonym zakresie, jeżeli organizacja wykaże, że dane kategorie dóbr są objęte uzyskanym zezwoleniem. Oczywiście wskazane domniemanie o charakterze preasumptio iuris tantum może zostać obalone poprzez wykazanie, że OZZ nie ma w danym przypadku legitymacji.
  • Uprawnienie z art. 70 ust. 2 PrAut przysługuje także zagranicznym twórcom. Zgodnie z art. 5 ust. 4 PrAut przepisy ustawy stosuje się do utworów, które są chronione na podstawie umów międzynarodowych. W zakresie ochrony praw autorskich Polskę wiążą przede wszystkim konwencje wielostronne – berneńska i powszechna, przewidujące ochronę praw autorskich na zasadzie asymilacji, czyli zrównania twórców obcych z krajowymi, zaś z dniem uzyskania przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej ochrona wynikająca z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych obejmuje obywateli innych państwa Unii na

Opracowanie: LSW Leśnodorski Ślusarek i Wspólnicy


Wyrok

Sądu Apelacyjnego w Warszawie

z dnia 3 czerwca 2009 r.

I ACa 248/09

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SA Anna Owczarek.
Sędziowie SA: Edyta Jefimko (spr.), Przemysław Kurzawa.

Sentencja

Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny po rozpoznaniu w dniu 22 maja 2009 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa Stowarzyszenia Autorów ZAiKS z siedzibą w W. przeciwko (…) z siedzibą w W. o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 10 października 2008 r., sygn. akt (…)
1. oddala apelację,
2. zasądza od (…) z siedzibą w W. na rzecz Stowarzyszenia Autorów ZAiKS z siedzibą w W. kwotę 1.800 (jeden tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Uzasadnienie faktyczne

Stowarzyszenie Autorów ZAIKS w W. wniosło pozew przeciwko (…) o zasądzenie kwoty 20.686 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od 7 czerwca 2007 r. do dnia zapłaty oraz kosztami postępowania. Uzasadniając pozew powód wskazał, iż pozwany w latach 2004-2005 organizował (…) Festiwal Filmowy nie odprowadzając do właściwej organizacji zbiorowego zarządzania wynagrodzenia proporcjonalnego do osiągniętych wpływów, należnego współtwórcom utworu audiowizualnego na podstawie art. 70 ust. 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Pozwany wnosił o oddalenie powództwa i zasądzenie zwrotu kosztów procesu.
Wyrokiem z dnia 10 października 2008 r. Sąd Okręgowy w W. zasądził od (…) na rzecz Stowarzyszenia Autorów ZAIKS kwotę 20.685,70 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia 7 czerwca 2007 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 3.452 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
Podstawę rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego stanowiły następujące ustalenia faktyczne i prawne:
Stowarzyszenie Autorów ZAIKS jest organizacją zbiorowego zarządzania określoną w art. 104 PAU i posiada zezwolenie ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego (Ministra Kultury i Sztuki) z dnia 1 lutego 1995 r. na zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi między innymi do utworów słownych, muzycznych, słowno – muzycznych i choreograficznych w utworze audiowizualnym na polach eksploatacji wyświetlanie. Zakres posiadanego zezwolenia na zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi określony jest w obwieszczeniu Ministra Kultury z dnia 14 kwietnia 2004 r. (M. P. Nr 18, poz. 322). W ramach swojej działalności statutowej ZAIKS zawarł umowy o wzajemnej reprezentacji z podobnymi organizacjami z przeważającej większości krajów świata. (…) w ramach swojej działalności organizuje m.in. (…) Festiwal Filmowy, w trakcie, którego wyświetlane są filmy. Podczas edycji festiwalu w latach 2004-2005 współpracowała z kinami (…), (…), (…) oraz (…), w których wyświetlane były filmy w ramach imprezy. W tym zakresie z podmiotami zarządzającymi kinami, lub bezpośredni z nimi, zawierała umowy precyzujące zakres czynności stron. W wyniku kontroli przeprowadzonej przez pracowników ZAIKS-u w siedzibie (…) w W., po przeanalizowaniu przedstawionej przez jej pracowników dokumentacji ustalono, że w latach 2004-2005 wpływy z tytułu wyświetlania filmów na organizowanym festiwalu wyniosły 985.033 zł.
Wysokość należnego twórcom wynagrodzenia z tytułu wyświetlania utworu w kinach określa Tabela Stawek Wynagrodzeń Autorskich zatwierdzona przez Komisję Prawa Autorskiego. Wysokość wynagrodzeń należnych twórcom z tytułu wyświetlania utworu audiowizualnego w kinach uzależniona jest od wpływów z wyświetlania i stanowi 2,1% uzyskanych wpływów z danego tytułu. Należne wynagrodzenie autorskie twórcom utworów słownych, muzycznych, słowno-muzycznych i choreograficznych w utworze audiowizualnym na polach eksploatacji wyświetlanie wynosi 20.685,70 zł. W przedmiocie tabel stawek wynagrodzeń zatwierdzonych decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie jest prowadzone postępowanie administracyjne o jego wznowienie.
Stowarzyszenie Autorów ZAIKS zawarło ze Stowarzyszeniem Filmowców Polskich porozumienie o wspólnym inkasie wynagrodzeń należnych na podstawie art. 70 ust. 2 ustawy o Prawie autorskim uprawniającym ZAIKS do ich pobierania. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wszczął postępowanie antymonopolowe, w związku z podejrzeniem zawarcia przez te podmioty porozumienia w sprawie pobierania jednolitych stawek wynagrodzeń autorskich. Pismem z dnia (…) czerwca 2007 r. i kolejnym z dnia (…) lipca 2007 r. (…) została wezwana do zapłaty kwoty 20.685,70 zł. Pozwany zakwestionował uprawnienie powoda do dochodzenia tej należności.
Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Okręgowy stwierdził, że art. 70 ust. 2 PAU w brzmieniu obowiązującym za okres, którego dotyczy żądanie pozwu, przewidywał dodatkowe wynagrodzenie – tantiemy ustawowe przysługujące współautorom utworu audiowizualnego, a konkretnie reżyserom, operatorom obrazu, twórcom scenariusza, twórcom innych utworów literackich lub muzycznych, które stworzone zostały do utworu audiowizualnego lub w nim były wykorzystane. Ustawodawca uprawniał te podmioty do uzyskania dodatkowego wynagrodzenia, proporcjonalnego do wpływów z tytułu wyświetlania utworu audiowizualnego w kinach, jednocześnie zastrzeżone zostało przymusowe pośrednictwo właściwej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi do pobierania tego wynagrodzenia w imieniu wskazanych wyżej osób. Taka konstrukcja cytowanej normy oznacza, iż twórca nie miał legitymacji do pobierania samodzielnie dodatkowego wynagrodzenia, ale w jego imieniu uprawniona była właściwa organizacja – posiadająca zezwolenie na ogólne zarządzanie prawami autorskimi na wskazanym polu eksploatacji. Powód jest jedyną organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi pobierającą wynagrodzenie dla twórców utworów słownych, muzycznych i słowno – muzycznych wykorzystywanych w utworze audiowizualnym na polu eksploatacji wyświetlanie, co wynika z treści decyzji Ministra Kultury. Tym samym jest uprawniony do pobierania tantiem ustawowych w tym zakresie na podstawie cytowanego art. 70 ust. 2 pkt 1 PAU.
Nie jest trafny zarzut pozwanego, iż powód nie jest organizacją właściwą w rozumieniu art. 70 ust. 3 PAU, a dodatkowo nie może powoływać się na domniemanie wynikające z art. 105 ust. 1 PAU w stosunku do utworów twórców zagranicznych. Z obwieszczenie Ministra Kultury z dnia 13 kwietnia 2004 r. wynika jednoznacznie, że powód jest jedyną organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi we wskazanym zakresie, a pozwany nie wykazał, że jest inaczej, w szczególności, że na tym samym polu eksploatacji tymi samymi utworami zarządza Stowarzyszenie Filmowców Polskich. Nie zmienia tego fakt zawarcia przez te organizacje porozumienia w sprawie wspólnego pobierania wynagrodzeń należnych na podstawie art. 70 ust. 2 PAU. Sąd Okręgowy nie uwzględnił wniosku pozwanego o zobowiązanie powoda do złożenia pełnego tekstu porozumienia między ww. podmiotami, albowiem dokument ten nie był konieczny do rozstrzygnięcia sporu, a SFP nie dochodzi roszczeń we własnym imieniu z tego samego tytułu. Nadto z treści załącznika do obwieszczenia Ministra Kultury z dnia 13 kwietnia 2004 r. wynika wprost, jaki jest zakres zezwolenia obydwu organizacji. SFP jest uprawnione do zarządzania prawami autorskimi do utworów audiowizualnych jako całości na polu eksploatacji określonym miedzy innymi jako wyświetlanie, co nie pokrywa się z zakresem zarządu przyznanym ZAIKS-owi, którego uprawnienia do zarządzania dotyczą innych praw. Do uchylenia domniemania nie wystarczy jedynie samo powołanie się na fakt działania na tym samym polu eksploatacji innej organizacji zbiorowego zarządzania, ale niezbędne jest również wykazanie, iż rości sobie ona prawa i powołuje się na swój tytuł do tych samych praw wobec podmiotu zaprzeczającego. Wskazana przez pozwanego inna organizacja (Stowarzyszenie Filmowców Polskich) takich działań nie podejmuje, a nawet przez swoje organy złożyła oświadczenie, iż odrębnie nie zamierza dochodzić wynagrodzenia na tej samej podstawie.
Zakres stosowania domniemania z art. 105 ust. 1 PAU w szczególności w stosunku do utworów zagranicznych, w stosunku do uprawnień z art. 70 ust. 2 PAU był przedmiotem różnych wypowiedzi doktryny. Sąd Okręgowy przywołał w tym zakresie poglądy M. Czajkowskiej-Dąbrowskiej (Prawo Autorskie i Prawa Pokrewne, Komentarz, Zakamycze 2005 r., art. 105 Nb. 10 s. 756-757), iż domniemanie legitymacji procesowej oraz materialnej właściwej organizacji zbiorowego zarządzania do utworów pochodzenia zagranicznego, wynikające z brzmienia art. 105 PAU, nie ma zastosowania do utworów zagranicznych z uwagi na przyjęcie w dyspozycji tego przepisu niespotykanej w innych ustawodawstwach konstrukcji domniemania. W zakresie dochodzenia roszczeń z art. 70 ust. 2 PAU, nie jest zatem wystarczające powołanie się na domniemanie z art. 105 PAU, jeżeli chodzi o uprawnienia do dochodzenia tantiem za repertuar zagraniczny. Sąd Okręgowy nie podzielił powyższego poglądu wskazując na brak spójności z innymi wypowiedziami tej autorki. Sąd podzielił natomiast stanowisko Mariana Kępińskiego (System Prawa Prywatnego 2007, s. 593), iż domniemanie z art. 105 PAU obejmuje na polach określonych zezwoleniem cały repertuar danej organizacji, w tym i zagraniczny, z zastrzeżeniem określonych obowiązków dowodowych dla uzasadnienia tej legitymacji procesowej. Autor ten wskazuje, iż OZZ musi, co najmniej wykazać, że posiada zezwolenie na prowadzenie zbiorowego zarządzania. Ponadto powinna wykazać, że na polu eksploatacji, którego dotyczy spór, prowadzi takie zarządzanie, bez konieczności wykazywania prawa zarządu w stosunku do konkretnego dzieła, co ma miejsce w szczególności do utworów zagranicznych. W takim wypadku, powinna przynajmniej złożyć umowę generalną z organizacją zagraniczną, do której zakresu należą dzieła tego rodzaju, co objęte sporem. W niniejszej sprawie wystarczające było złożenie przykładowej kopii umowy generalnej z tłumaczeniem oraz bardzo obszerny wykaz państw pochodzenia filmów, za które dochodzone jest wynagrodzenie wraz ze wskazaniem podstawy objęcia domniemaniem. Zdaniem Sądu obligowanie pozwanego do składania większej ilości umów oraz innych dokumentów jest niepotrzebne z punktu widzenia ekonomiki procesowej. W przedmiotowej sprawie wnioski takie nasuwają się same, gdyż faktem powszechnie znanym, a na pewno w środowisku artystycznym jest, iż to właśnie ZAIKS jest najbardziej znaną organizacją zbiorowego zarządzania, posiadającą umowy o wzajemnej reprezentacji z przeważającą liczbą organizacji działających na obszarach innych państw. Taki zakres dowodzenia z uwagi na brzmienie art. 228 § 1 k.p.c. Sąd uznał za wystarczający.
Sąd Okręgowy skonstatował, że wskazane w pozwie utwory audiowizualne pochodzenia zagranicznego objęte są taką samą ochroną, jak utwory polskich twórców na zasadzie asymilacji. Fakt objęcia zasadą asymilacji prawa do wynagrodzenia (tantiemowego) współtwórców utworu audiowizualnego, wyświetlanego w kinach i wypłacanego przez użytkownika dzieła (podmiotu odpowiedzialnego za wyświetlanie) także podmiotów zagranicznych, wobec braku odpowiednich uprawnień wynikających z ich rodzimych przepisów, ewentualnie z uwagi na okoliczność, iż podobne uprawnienia twórców nie muszą być tam wykonywane za pośrednictwem organizacji, nie oznacza, iż nie istnieje domniemanie legitymacji procesowej organizacji zbiorowego zarządzania uprawnionej do zarządzania i ochrony w zakresie pół eksploatacji objętej zbiorowym zarządzaniem (ZAIKS). Sąd Okręgowy podkreślił następnie względny charakter roszczeń autorskich o zapłatę, wynikający z brzmienia dawnego art. 70 ust. 2 PAU. Wynagrodzenie, o którym mowa w art. 70 ust. 2 i 3 PAU, zostało uregulowane w Oddziale 2 Rozdziału 3 PAU którego tytuł brzmi „Autorskie prawa majątkowe”. W literaturze przedmiotu istnieje kontrowersja, co do tego, czy roszczenie o wynagrodzenie z art. 70 ust. 2 i 3 PAU mieści się w pojęciu wynagrodzenia za korzystanie z utworu, o którym mowa w art. 17 PAU. Rozstrzygnięcie tej kontrowersji nie ma jednak zdaniem Sądu znaczenia dla zaliczenia tego roszczenia do autorskich praw majątkowych, a nie zwykłych roszczeń o zapłatę. Zostało ono bowiem expressis verbis wymienione art. 18 ust. 3 PAU, gdzie stwierdzono, że nie podlega ono zrzeczeniu się, zbyciu, ani egzekucji. Skoro więc zdaniem Sądu regulacja roszczenia z art. 70 ust. 2 i 3 PAU zawarta jest w jednostce redakcyjnej ustawy zatytułowanej „Autorskie prawa majątkowe”, to nie może ulegać wątpliwości, że należy ono do autorskich praw majątkowych o charakterze względnym.
Podstawę materialną dochodzonego przez powoda roszczenia stanowi art. 70 ust. 2 PAU, który utracił moc z uwagi na brzmienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 maja 2006 r. Sąd zauważył, iż w wypadku określenia przez Trybunał Konstytucyjny daty utraty mocy przepisu uznanego za niekonstytucyjny, przepis ten jest stosowany dalej przez sądy do oceny zdarzeń, które nastąpiły przed datą określoną w orzeczeniu Trybunału, nawet gdy orzekają one po utracie mocy obowiązującej przepisu. Trybunał Konstytucyjny orzekając niekonstytucyjności przepisu, jako podstawę wyroku wskazał fakt przyznania przez ustawodawcę zbyt wąskiemu kręgowi podmiotów uprawnienia do uzyskania dodatkowego wynagrodzenia. W obecnym brzmieniu tego przepisu dotychczasowy krąg osób uprawnionych, które były wymienione ekspressis verbis, został poszerzony przez zbiorcze określenie uprawnionych do dodatkowego wynagrodzenia jako „współtwórcy”, co nie oznacza, w szczególności z uwagi na stanowisko pozwanego w sprawie, iż utrata domniemania konstytucyjnego dawnego art. 70 ust. 2 PAU ma znaczenie dla rozstrzygnięcia.
Sąd Okręgowy nie zgodził się również z poglądem pozwanego, co do utraty mocy zatwierdzonych tabel określających stawki minimalne wynagrodzeń, które zostały ustalone na podstawie niekonstytucyjnego przepisu art. 108 ust. 3 PAU. Zatwierdzanie tabel wynagrodzeń autorskich odbywało się z uwzględnieniem przepisów postępowania określonych w k.p.a., zakończonego wydaniem orzeczenia o charakterze i skutkach decyzji administracyjnej. W wypadku stwierdzenia niekonstytucyjności przepisu, na podstawie, którego została zatwierdzona tabela, jej uchylenie może nastąpić prze uchylenie orzeczenia ją zatwierdzającego, czyli jedynie w wypadku jej wzruszenia w odpowiednim trybie określonych w k.p.a. Mimo iż podstawa do zatwierdzenia tabeli odpadła, na skutek stwierdzenia niekonstytucyjności przepisu, w oparciu o który była zatwierdzona, bez wznowienia postępowania w tym przedmiocie pozostaje ona legalna i w tym wypadku także sądy powszechne mają obowiązek ją uwzględniać, dopóki nie zostanie we wskazanym wyżej trybie wyeliminowania z obrotu. Wynagrodzenie określone w tabeli jako 2,1% wpływów ze sprzedanych biletów jest zdaniem Sądu wynagrodzeniem stosownym z rozumieniu ustawy.
Sąd Okręgowy nie podzielił również poglądu pozwanego, iż nie jest on legitymowany biernie w sprawie i z tych samych względów został oddalony jego wniosek o wezwanie do udziału w sprawie wskazanych podmiotów, zarządzających czy prowadzących kina, w których, w ramach festiwalu wyświetlane były filmy. Podstawa roszczenia opiera się na redakcji dawnego art. 70 ust. 2 pkt 1 PAU, który uprawniał do pobierania tantiem ustawowych od podmiotu, który uzyskiwał wpływy z tytułu wyświetlania utworu audiowizualnego w kinach. Pozwany jest podmiotem, który wyświetlał filmy w ramach organizowanego festiwalu w kinach. (…) płacił na podstawie zawartych umów prowadzącym kino „rekompensaty” za odwołane seanse w dniach, gdy wyświetlane były filmy festiwalowe, a sam zatrzymywał wpływy ze sprzedaży biletów. Czynność wyświetlania utworu audiowizualnego w kinie, nie może być traktowana jedynie jako czynność techniczna, w szczególności, gdy jak w rozpoznawanym wypadku, pozwany jako organizator festiwalu posłużył się sprzętem i bazą podmiotów zawodowo trudniących się wyświetlaniem filmów w kinach. Po 2000 r. roszczenie o zapłatę dodatkowego wynagrodzenia skierowane zostało przeciwko użytkownikowi dzieła audiowizualnego, którym w rozpoznawanej sprawie jest jedynie organizator festiwalu, a nie podmiot udostępniający odpłatnie urządzenia i infrastrukturę potrzebną do wyświetlania filmów.
Niezasadny był również zarzut naruszenia przez powoda prawa podmiotowego, uzasadniający oddalenie powództwa także na podstawie art. 5 k.c. Podniesiony przez pozwanego zarzut nadużycia prawa podmiotowego został oparty w zasadzie na założeniu, że skoro organizowanie (…) Festiwalu Filmowego jest imprezą o charakterze non profit, nastawioną na popularyzację i promocję twórczości filmowej, to dochodzenie przez powoda tantiem ustawowych na podstawie art. 70 ust. 2 PAU jest nadużyciem prawa. Przedstawiony na jego uzasadnienie wywód wraz z zaproponowanymi dowodami z dokumentów nie mógł być uwzględniony, przede wszystkim z uwagi, iż pozwany w ogóle nie wskazał, jakie zasady zostały w ten sposób naruszone.
O kosztach Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. w związku z § 6 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego udzielonej z urzędu.
Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wniósł pozwany, zarzucając zaskarżonemu wyrokowi:
1) naruszenie prawa materialnego:
a) art. 70 ust. 2 i 3 w zw. z art. 17 i 18 ust. 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (PAU) w brzmieniu sprzed dnia 6 czerwca 2007 r. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że prawo do wynagrodzenia dodatkowego stanowi autorskie prawo majątkowe oraz że jest względnym autorskim prawem majątkowym;
b) art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 9 czerwca 2000 r. o zmianie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przez jego niezastosowanie skutkujące nieoddaleniem powództwa w zakresie filmów zagranicznych, pomimo niewykazania przez Powoda istnienia wzajemności opisanej w wyżej wymienionym przepisie;
c) art. 104 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 2 PAU przez ich błędną wykładnię i częściowo niezastosowanie, co skutkowało przyjęciem, że Powód (ZAiKS) jest organizacją zbiorowego zarządzania upoważnioną (właściwą) do pobierania wynagrodzeń dodatkowych (tantiem ustawowych) w ogóle, w tym do pobierania wynagrodzeń ustawowych, o których mowa w art. 70 ust. 2 i 3 PAU;
d) art. 105 ust. 1 przez jego błędną wykładnię i częściowe niezastosowanie co skutkowało przyjęciem, że: wynikające z tego przepisu domniemania mają zastosowanie do Powoda w zakresie poboru i dochodzenia wynagrodzeń tantiemowych z art. 70 ust. 2 PAU;
e) art. 70 ust. 2 PAU przez błędną jego wykładnię skutkującą przyjęciem, że wynagrodzenie ustawowe należy się współtwórcy utworu audiowizualnego nie za korzystanie z utworu audiowizualnego jako całości, lecz za korzystanie z utworu wkładowego w utworze audiowizualnym;
f) art. 70 ust. 2 PAU przez jego zastosowanie mimo utraty jego mocy obowiązującej;
g) art. 70 ust. 2 PAU w zw. z art. 104 PAU przez błędną jego wykładnię skutkującą przyjęciem, że na podstawie pozwolenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego uprawniającego do ogólnego zarządzania prawami autorskimi na wskazanym polu eksploatacji Powód uprawniony jest do pobierania i dochodzenia na rzecz współtwórców utworów audiowizualnych wynagrodzeń ustawowych przewidzianych przepisem art. 70 ust. 2 PAU;
h) art. 70 ust. 3 w związku z art. 70 ust. 2 pkt 1 PAU przez błędną wykładnię i przyjęcie, że Pozwany był korzystającym w rozumieniu przepisu art. 70 ust. 3 PAU, gdyż osiągał wymierne korzyści z wyświetlania filmów w kinach;
i) art. 110 PAU poprzez jego niezastosowanie, skutkujące przyjęciem iż zasądzone wynagrodzenie nie pozostaje w sprzeczności z charakterem i zakresem korzystania przez Pozwanego z utworów audiowizualnych objętych roszczeniem,
j) art. 109 PAU przez jego błędne zastosowanie (mimo nie wymienienia tego przepisu w podstawie prawnej orzeczenia) przy ustalaniu wysokości tantiem ustawowych za wyświetlanie w kinach, podczas gdy zgodnie z jego treścią ma on zastosowanie wyłącznie w obrocie umownym.
2) naruszenie przepisów prawa procesowego art. 227, 228 § 1, 233 § 1, 248, 328 § 2, 253 k.p.c. mające wpływ na treść orzeczenia poprzez:
a) błędne ustalenie wbrew zebranemu materiałowi dowodowemu i zaprzeczeniom Powoda, że powód w ramach swojej działalności statutowej zawarł umowy o wzajemnej reprezentacji z podobnymi organizacjami z przeważającej większości krajów świata,
b.) błędne ustalenie wbrew zebranemu materiałowi dowodowemu, że wysokość należnego wynagrodzenia z tytułu wyświetlania utworu audiowizualnego w kinach określa tabela stawek wynagrodzeń Powoda zatwierdzona przez Komisję Prawa Autorskiego,
c.) błędne ustalenie wbrew zebranemu materiałowi dowodowemu, że wobec utworów objętych roszczeniem pozwu nie rości sobie praw inna organizacja zbiorowego zarządzania;
d) czynienie ustaleń faktycznych uzasadniających objęcie domniemaniem z art. 105 PAU filmów pochodzących z kilkudziesięciu krajów świata, w zakresie dochodzonego przez Powoda roszczenia na podstawie kopii jednego dokumentu prywatnego (umowy generalnej ze stowarzyszeniem KODA), wykazu państw pochodzenia filmów oraz podstawy objęcia domniemaniem (wykaz organizacji zbiorowego zarządzania, z którymi ZAIKS ma podpisane umowy o wzajemnej reprezentacji),
e) uznanie za fakty powszechnie znane zawarcie przez Powoda umów o wzajemnej reprezentacji z przeważającą ilością organizacji zbiorowego zarządzania działających na obszarach innych państw oraz ustalanie, iż w związku z tym Powód zwolniony jest od dowodzenia reprezentacji zagranicznych twórców utworów audiowizualnych pochodzących z kilkudziesięciu państw wyświetlanych na (…) Festiwalu Filmowym,
f.) uznanie za fakty powszechnie znane faktów, które były znane w środowisku artystycznym,
g) pominięcie wniosku dowodowego z pisma Pozwanej z dnia (…) lutego 2008 o zobowiązanie Powoda do złożenia do akt sprawy uwierzytelnionych odpisów wszystkich umów o wzajemnej reprezentacji zawartych przez Powoda z zagranicznymi organizacjami zbiorowego zarządzania reprezentujących prawa wszystkich współtwórców, wszystkich utworów audiowizualnych wyświetlanych na (…) Festiwalu Filmowym objętych żądaniami pozwu przy wyraźnym zaprzeczeniu Pozwanego by Powód był stroną takich umów co skutkowało niewykazaniem legitymacji czynnej Powoda do dochodzenia roszczeń od utworów zagranicznych.
h) pominięcie wniosków dowodowych z pisma Pozwanego z dnia (…) stycznia 2008 r.:
– dotyczącego zobowiązania powoda do złożenia do akt sprawy porozumienia pomiędzy Powodem a Stowarzyszeniem Filmowców Polskich z siedzibą w W. (SFP) przy wyraźnym zaprzeczeniu Pozwanego w piśmie z dnia (…) stycznia 2008 r. wobec stwierdzenia, iż SFP nie prowadzi działalności w zakresie poboru wynagrodzeń ustawowych od wyświetlania w kinach,
– z dokumentów załączonych do ww. pisma w postaci pism Powoda do Pozwanego z dnia (…) kwietnia 2006 oraz (…) czerwca 2007 r., z których wynikało m.in., iż ZAIKS dokonuje poboru tantiem ustawowych od wyświetlania tych samych utworów audiowizualnych w kinach we własnym imieniu oraz na rzecz SFP-ZAPA co uniemożliwiło wykazanie, iż SFP i ZAiKS roszczą sobie prawa do tych samych utworów audiowizualnych co z kolei stanowi podstawę obalenia domniemań z art. 105 PAU,
i) przyjęcie, że wykazy porozumień z organizacjami zagranicznymi złożone do akt sprawy przez Powoda, a podpisane przez osobę nieuprawnioną do reprezentacji Powoda (osobę trzecią) stanowią wraz z listą filmów wyświetlonych na festiwalu dowody w niniejszej sprawie, na których Sąd I instancji poczynił istotne dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenia w zakresie czynnej legitymacji procesowej Powoda odnośnie filmów zagranicznych:
j) dowolne i nie poparte dowodami przyjęcie, że żądane przez Powoda stawki wynagrodzeń ustawowych spełniają kryterium stosowności w rozumieniu przepisów PAU.
Mając na względzie powyższe skarżący wniósł o:
a) zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości.
b) zasądzenie kosztów postępowania sądowego, w tym zastępstwa procesowego za obie instancje, według zestawienia kosztów lub w razie ich nie złożenia według norm przepisanych.
Skarżący wniósł ponadto, na zasadzie art. 390 § 1 k.p.c. o przedstawienie następujących zagadnień do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu:
1. Czy prawo do wynagrodzenia dodatkowego (tantiemy ustawowe) uregulowane w przepisach art. 70 ust. 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o Prawie autorskim i prawach pokrewnych (po dniu 6 czerwca 2007 r. w art. 70 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy) stanowiło i stanowi autorskie prawo majątkowe w rozumieniu przepisów tej ustawy?
2. Czy w świetle przepisów art. 104 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 2 oraz art. 70 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o Prawie autorskim i prawach pokrewnych zbiorowe zarządzanie i ochrona powierzonych organizacji zbiorowego zarządzania praw autorskich obejmuje ustalanie, pobór i dochodzenie wynagrodzeń dodatkowych wynikających z art. 70 ust. 2 ww. ustawy, czy też czynności te stanowią „wykonywanie uprawnień wynikających z ustawy”‚ i jako takie muszą wyraźnie wynikać z zezwolenia Ministra właściwego do spraw kultury i dziedzictwa narodowego, o którym mowa w art. 104 ust. 2 pkt 2 ww. ustawy?

Uzasadnienie prawne

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:
Apelacja nie jest zasadna.
Sąd Apelacyjny podziela w całości ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy w wyniku dokonania prawidłowej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznaje je za własne, jak również wykładnię i zastosowanie przepisów prawa materialnego wskazanych jako podstawa prawna wydanego wyroku. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił wniosku skarżącego o przedstawienie wskazanych w apelacji zagadnień prawnych Sądowi Najwyższemu uznając, że nie jest to niezbędne do rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
Przede wszystkim należało odnieść się do zarzutów braku legitymacji czynnej po stronie powoda. Nie ulega wątpliwości, iż powód jest uprawnioną organizacją zbiorowego zarządzania w znaczeniu przedmiotowym (rodzaju utworów) jak i podmiotowym (do reprezentacji twórców) w niniejszej sprawie. ZAiKS działa w oparciu o decyzję Ministra Kultury i Sztuki z dnia 28 października 1998 r. zezwalającą na zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi do utworów słownych, muzycznych, słowno-muzycznych, choreograficznych, pantomimicznych oraz słownych, muzycznych, słowno-muzycznych i choreograficznych w utworze audiowizualnym na wskazanych w decyzji polach eksploatacji, m.in. w zakresie wyświetlania i publicznego odtwarzania utworów audiowizualnych. Wbrew twierdzeniom skarżącego powód jest organizacją właściwą w rozumieniu art. 70 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r. (Tekst jedn. Dz. U. 06.90.631 z późn. zm.) dalej PAU.
Zgodnie z art. 105 ust. 1 PAU domniemywa się, że organizacja zbiorowego zarządzania jest uprawniona do zarządzania i ochrony w odniesieniu do pól eksploatacji objętych zbiorowym zarządzaniem oraz że ma legitymację procesową w tym zakresie. Wskazane domniemanie ma na celu uproszczenie i ułatwienie dowodzenia legitymacji organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, zwalniając ją z potrzeby wykazywania legitymacji w odniesieniu zarówno do repertuaru określonej kategorii, jak i poszczególnych pozycji składających się na ten repertuar wchodzący w zakres uzyskanego zezwolenia. Nie można zatem uzależniać zawarcia z OZZ umowy lub wypłaty należnego wynagrodzenia autorskiego od wykazania przez OZZ, że powierzone jej zostały prawa w dochodzonym zakresie, jeżeli organizacja wykaże, że dane kategorie dóbr są objęte uzyskanym zezwoleniem. Oczywiście wskazane domniemanie o charakterze preasumptio iuris tantum może zostać obalone poprzez wykazanie, że OZZ nie ma w danym przypadku legitymacji. Użytkownik musi jednak przeprowadzić taki dowód, inaczej zarzut ten nie może być wzięty pod uwagę (por. J. Błeszyński”Zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi de lega lata i de lege ferenda”, PUG 2000 nr 4). W niniejszej sprawie, jak słusznie stwierdził Sąd Okręgowy, pozwany nie obalił domniemania wynikającego z art. 105 UPA.
Strony pozostawały w sporze, co do możliwości zastosowania art. 105 PAU do utworów zagranicznych. Wbrew twierdzeniom skarżącego Sąd Okręgowy słusznie przychylił się do stanowiska reprezentowanego w doktrynie przez M. Kępińskiego, iż domniemanie z art. 105 ust. 1 PAU obejmuje na polach określonych zezwoleniem cały repertuar OZZ, w tym także zagraniczny (tak w System prawa cywilnego. Tom 13. Prawo autorskie pod red. J. Barty, str. 536). OZZ powinna wykazać, że posiada zezwolenie na prowadzenie zbiorowego zarządzania oraz że na polu eksploatacji, którego dotyczy spór rzeczywiście prowadzi takie zarządzanie. Złożenie przez powoda przykładowej umowy generalnej z tłumaczeniem oraz wykazu państw pochodzenia filmów słusznie Sąd Okręgowy uznał w tym zakresie za wystarczające.
Nie można zgodzić się również ze stanowiskiem skarżącego, iż domniemanie z art. 105 ust. 1 zd. 1 PAU jest wyłączone, albowiem do tych samych utworów rości sobie prawo Stowarzyszenie Filmowców Polskich. Wyłączenie o jakim mowa w zd. 2 wskazanego przepisu dotyczy tylko sytuacji, gdy pomiędzy organizacjami zbiorowego zarządzania powstał spór w odniesieniu do jakiegoś konkretnego utworu. Jak zauważył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 maja 1999 r. (I CKN 1139/97, OSN 2000, z. 1 poz. 6) do uchylenia zastosowania rozpatrywanego domniemania nie wystarczy samo wskazanie, że istnieje inna organizacja, działająca w tym samym zakresie. Podmiot kwestionujący legitymację danej organizacji w odniesieniu do określonych (konkretnych) praw musi nadto wykazać, że inna organizacja działająca w tym samym zakresie powołuje się wobec niego na swój tytuł do tych samych praw.
Podstawę dochodzonego przez powoda roszczenia stanowił art. 70 ust. 2 PUA, który utracił moc w dniu 6 czerwca 2007 r. na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 marca 2006 r. (Dz. U. z 2006 r. Nr 94, poz. 658). Zgodnie z tym przepisem główny reżyser, operator obrazu, twórcy scenariusza, twórcy innych utworów literackich lub muzycznych, które stworzone zostały do utworu audiowizualnego lub w nim wykorzystane, oraz artyści wykonawcy byli uprawnieni m.in. do: wynagrodzenia proporcjonalnego do wpływów z tytułu wyświetlania utworu audiowizualnego w kinach. Korzystający z utworu audiowizualnego wypłacał wynagrodzenie za pośrednictwem właściwej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi. Wskazać należy, że „objęte zbiorowym zarządzaniem” w rozumieniu art. 105 ust. 1 są te typy uprawnień autorskich lub pokrewnych w stosunku do których sama ustawa przewiduje konieczność realizowania ich przez organizację zbiorowego zarządzania – jak w przypadku art. 70. W odniesieniu do tych właśnie uprawnień domniemanie z art. 105 ust. 1 traci rację bytu, skoro ustawa i tak narzuca w takich wypadkach wyłączną kompetencję organizacji (por. M. Czajkowska – Dąbrowska (w:) J. Barta, M. Czajkowska – Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple „Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych”, Dom wydawniczy ABC, str. 705). Już i z tej przyczyny należało uznać, że powód był uprawniony do wystąpienia z dochodzonym w niniejszej sprawie roszczeniem – zwłaszcza, że żadna inna OZZ nie zgłaszała do niego uprawnień – Stowarzyszenie Autorów ZAIKS zawarło ze Stowarzyszeniem Filmowców Polskich porozumienie o wspólnym inkasie wynagrodzeń należnych na podstawie art. 70 ust. 2 ustawy o Prawie autorskim uprawniającym ZAIKS do ich pobierania.
Skarżący w niniejszej sprawie kwestionował charakter uprawnienia wynikający z art. 70 ust. 2 PAU, jako prawa autorskiego, powołując się na różne stanowiska doktryny w tym zakresie. Zdaniem Sądu Apelacyjnego Sąd meriti trafnie uznał, że powyższe uprawnienie jest prawem autorskim – wskazuje na to m.in. systematyka ustawy i umieszczenie przepisu art. 70 w oddziale 2 zatytułowanym „Autorskie prawa majątkowe”. Zarówno w judykaturze jak i piśmiennictwie dominuje pogląd, że roszczenie podmiotów wymienionych w art. 70 ust. 3 Prawa autorskiego ma charakter względny i wynika ex lege (por wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2006 r., I CSK 61/06, LEX nr 200885). Nie przeczy temu unormowanie zawarte w art. 18 ust. 3 Prawa autorskiego, według którego roszczenie to nie podlega zrzeczeniu się, zbyciu ani egzekucji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2003 r., I CKN 348/01, OSNC 2004, nr 7-8, poz. 125 i uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1968 r., III CZP 40/67, OSPiKA 1969, nr 9, poz. 197). Prawo to jak zauważył Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 25 listopada 2008 r. (III CZP, OSNC 2009/5/64) jest wynagrodzeniem dodatkowym, gdyż zostało przyznane niezależnie od wynagrodzenia, które przysługuje twórcy w związku prawem bezwzględnym wynikającym ze stworzenia utworu (art. 17 PAU) a więc wyłącznym prawem do korzystania z utworu i rozporządzania nim; to wynagrodzenie twórca otrzymał za przeniesienie bezwzględnego prawa na nabywcę. Twórca, pomimo wyzbycia się praw majątkowych związanych ze stworzeniem utworu w wyniku umownego ich przeniesienia na producenta, uzyskuje – na podstawie ustawy (art. 70 ust. 2 PAU) – uprawnienie do wynagrodzenia z tytułu eksploatacji utworu na polach przez nią określonych. Wynagrodzenie to, oderwane od autorskiego bezwzględnego prawa majątkowego do utworu, ma charakter uprzywilejowany jako niepodlegąjące zrzeczeniu się, zbyciu ani egzekucji (art. 18 ust. 3 PAU).
Z powyższych względów należy stwierdzić, że błędne było powoływanie się przez skarżącego na brak zezwolenia Ministra Kultury umożliwiającego pobierania wynagrodzenia dodatkowego za wyświetlanie utworów. Jak słusznie zauważył powód argumentacja pozwanego sprzeczna jest nie tylko z dotychczasową praktyką sądów, ale i praktyką samego organu – Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, który zatwierdził tabele stawek wynagrodzeń autorskich, gdzie w części II pkt 4 zatwierdzona została m.in. dochodzona w niniejszym procesie stawka 2,1% z tytułu wynagrodzeń należnych twórcom scenariusza, utworów muzycznych i słowno muzycznych na podstawie art. 70 ust. 3 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Decyzja taka z pewnością nie byłaby wydana, gdyby z udzielonego powodowi zezwolenia nie wynikało w ogóle uprawnienie do pobierania tych wynagrodzeń.
Nie miał też racji skarżący, że uprawnienie z art. 70 ust. 2 PAU nie przysługuje zagranicznym twórcom. Zgodnie z art. 5 pkt 4 PAU przepisy ustawy stosuje się do utworów, które są chronione na podstawie umów międzynarodowych. W zakresie ochrony praw autorskich Polskę wiążą przede wszystkim konwencje wielostronne – berneńska i powszechna, przewidujące ochronę praw autorskich na zasadzie asymilacji, czyli zrównania twórców obcych z krajowymi, zaś z dniem uzyskania przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej ochrona wynikająca z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych obejmuje obywateli innych państwa Unii na zasadzie pełnej asymilacji, a więc tak jak obywateli polskich. Obowiązywanie zasady asymilacji oznacza, że twórcy zagraniczni nie mogą być w Polsce w żaden sposób gorzej traktowani od twórców krajowych. W świetle obowiązywania w prawie polskim zasady asymilacji nietrafny był zarzut skarżącego niezastosowania zasady wzajemności, zgodnie z którą twórcy zagraniczni są chronieni w Polsce jedynie pod warunkiem, że taką samą ochronę twórcom polskim gwarantuje ustawodawstwo polskie.
Wskazać należy, że skarżący błędnie powoływał się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 maja 2006 r. (w sprawie K 5/05) sugerując, iż niedopuszczalne jest zasądzenie roszczenia na podstawie niekonstytucyjnego przepisu. Po pierwsze utrata mocy wskazanego przepisu nastąpiła z dniem 6 lipca 2007 r. (Trybunał Konstytucyjny odroczył wejście w życie wyroku). W razie natomiast określenia przez Trybunał Konstytucyjny terminu utraty mocy obowiązującej przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją (art. 190 ust. 3 Konstytucji), sąd stosuje ten przepis do oceny zdarzeń, które nastąpiły przed tym terminem także wówczas, gdy orzeka po utracie mocy obowiązującej tego przepisu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 28/06 OSNC 2007/2/31, Wokanda 2006/7-8/24). Roszczenie powoda dotyczyło okresu sprzed wejścia w życie wskazanego wyroku TK, a więc zastosowanie w niniejszej sprawie art. 70 ust. 2 było dopuszczalne. Nadto dodać należy, że znowelizowany przepis art. 70 PAU – w ust. 2 pkt 1 zawiera analogiczne uprawnienie jak nieobowiązujący już ust. 2 – zmienił się jedynie krąg uprawnionych do wynagrodzenia podmiotów.
Odnosząc się do zarzutów apelacji kwestionujących przyjęcie stawki wynagrodzenia wynikającej z tabeli stawek wynagrodzeń autorskich Stowarzyszenia Autorów Zaiks należy wskazać, że zgodnie z art. 70 ust. 2 pkt 3 PAU wynagrodzenie wykonawców jest proporcjonalne do wpływów z tytułu wyświetlania utworu audiowizualnego w kinach, przy czym ustawodawca nie określił jaka to ma być proporcja, zaś w odniesieniu do wynagrodzenia za korzystanie z zagranicznego utworu audiowizualnego wskazał jedynie w art. 70 ust. 4 że ma to być wynagrodzenie stosowne i może być ustalone ryczałtowo. Niewątpliwie wysokość należnej stawki powinna być ustalona w umowie lub w drodze porozumienia stron, ponieważ jednak umowy ani stosownego porozumienia strony nie zawarły, a pozwany nie wskazuje żadnej podstawy ustalenia wysokości wynagrodzenia, kwestionując co do zasady uprawnienie powoda do jego dochodzenia, zasadne było w ocenie Sądu Apelacyjnego oparcie żądań o stawki wynikające z tabel stosowanych przez powoda i ustalonych w oparciu o przepis art. 108 ust. 3 PAU, który zgodnie z treścią orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 stycznia 2006 r. SK 40/04 utracił moc obowiązującą dopiero z dniem 1 września 2006 r.
Skarżący błędnie też zarzucał brak legitymacji biernej po jego stronie. Do wypłaty wynagrodzenia zobowiązany był bowiem podmiot podejmujący decyzję o wyświetleniu filmu i osiągający wpływy z tego tytułu. Niewątpliwie to (…) podjęła decyzję o wyświetlaniu utworów oraz czerpała wpływy z biletów na te filmy. To, że (…) korzystała w tym zakresie z pomieszczeń i urządzeń kinowych innych podmiotów, nie zmienia faktu, iż to ona jest odpowiedzialna do wypłaty wynagrodzenia, o jakim mowa w art. 70 ust. 2 UPA.
Mając powyższe na względzie i uznając podniesione w apelacji zarzuty za bezzasadne, na podstawie art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny apelację oddalił.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. zgodnie z wynikiem sporu. Na koszty pozwanego składało się wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 6 pkt 5 i § 12 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. 02.163.1349).